Razvoj keramike kroz vijekove – od komada gline do remek-djela

01.09.2016. | Napisao: Hidroinženjering & Economic  

Keramičarski zanat je jedan od ubjedljivo najstarijih na svijetu. Otkada zna za sebe, istorijski čovek imao je iskonsku potrebu da svemu što ga okružuje da neki oblik i značenje. Kako nije umio baš najbolje da ono što vidi i oseća pretoči u riječi ili muziku, jer ipak je pripovijedanje i opijevanje dar rijetkih, posegnuo je za poznatim. Zemlje ima na svakom koraku, i uz malo vode se pretvara u masu kojoj može koristeći samo svojih deset prstiju da udahne dušu.

 

Hidroinzenjering_and_Economic_istorija_i_razvoj_keramike_1

 

Ubrzo je shvatio da to što pravi nije samo oku privlačno, već se čini korisnim i onima oko njega, pa je razbibrigu u kojoj je uživao u časovima dokolice pretvorio u glavno zanimanje, a svoje rukotvorine preimenovao u predmete za praktičnu upotrebu. Konstruisao je grnčarski točak kako bi što bolje i lakše oblikovao glinu, a onda gotove predmete sušio na suncu. Ali kada je uvidio da obična suva glina nije dovoljno čvrsta, već posijle nekog vremena puca, u potrazi za rješenjem se opet obratio prirodi za pomoć. Spojio je tri elementa života – zemlju, vodu i vatru, nešto tako jednostavno a istovremeno tako moćno, od čega je sazdan sav svijet, i pronašao magičnu formulu.

Od tog prvog parčeta gline do danas umjetnost izrade predmeta od keramike prešla je dug razvojni put i njeno usavršavanje je dostiglo neslućene razmjere, ali joj je suština, koju je pozajmila od majke prirode, ostala ista.

POČECI

Kada govorimo o istorijatu i evoluciji keramičkih pločica kao građevinskog i dekorativnog materijala, potragu treba da započnemo u kolijevci sveta – na Starom istoku. Prve dekorativne glinene pločice napravljene su u Egiptu u doba faraona, oko 4000. godine p.n.e, a nakon toga ih nalazimo u arhitekturi Asirije, Vavilona i Mesopotamije.Služile su za popločavanje prilaza hramovima, predvorja carskih palata i faraonskih grobnica.

 

Hidroinzenjering_and_Economic_istorija_i_razvoj_keramike_2

 

Izrađivane su od gline i blata kojih je bilo na pretek na obalama Nila, Tigra i Eufrata, baš kao i cigle od kojih su vijekovima unazad građene piramide. Isprva su oblikovane slobodnom rukom zbog čega su imale pomalo nesavršen oblik, ali su zato crteži na njima predstavljali prava mala umjetnička djela. Prikazivale su likove vladara i visokih sveštenika, bogova i svetih životinja, scene iz dvorskog života, ali i svakodnevne događaje, oslikane u zemljanim tonovima crvene, narandžaste i žute, uz primjese bijele i plave kojima su bojene faraonske kape i carske odore.

Iako se još iz doba neolita znalo za primitivnu metodu jamskog pečenja grnčarije pomoću koje je dostizana temperatura i do 1100˚C, istočne civilizacije nisu pekle ciglu jer za tim nije bilo potrebe – podneblje u kom su živeli je pustinjsko sa izrazito suvim vazduhom i nije bilo bojazni da će vlaga nagristi građevine, a njihov vijek trajanja potvrđuje da su bili u pravu. Ipak, peći za pečenje keramike pronađene u Mesopotamiji nam govore da je sa pločicama slučaj bio drugačiji, i da su zajedno sa glinenim posuđem izlagane plamenu kako bi se iz njih izvukla sva voda i kako bi dodatno očvrsnule.

U vijekovima koji su usledili, u red naroda koji izrađuju keramiku staju Grci, Rimljani, Persijanci, kao i dalekoistočni kolosi Kina i Indija. Kinezi su svoj pečat na sceni istorije umjetnosti utisnuli onog trenutka kada su napravili porcelan i razvili tehniku glaziranja keramike. Glaziranje podrazumijeva premazivanje ili potapanje keramičkih pred- meta u supstancu (najčešće okside određenih metala, alumosilikate ili tečno staklo)koja služi za formiranje zaštitnog sloja koji svodi na minimum poroznost keramike, odnosno procenat upijanja vode i drugih tečnosti; kao i za što bolje vezivanje boje za oslikanu površinu. To je proces koji se odvija između dva pečenja keramike, a drugo pečenje je i uvedeno zbog dodatnog sušenja i očvršćivanja i radi materijalizovanja efekata glaziranja.

Interesantno je da je glaziranje ustvari inicijalno osmišljeno za porcelan, i to iz estetskih razloga, kako bi glazura sprečila ljepljenje prašine i stvaranje mrlja, pošto je sam porcelan specifičan spoj minerala, veoma otporan i niskoporozan, te mu ojačavanje suštinski nije potrebno, ali je zato za keramiku od esencijalne važnosti. U zavisnosti od sastava, prije svega od vrste gline koja je osnova keramičke mase, imamo i razne vrste keramike.

Najčistija i najotpornija je bijela glina bazirana na mineralu kaolinitu (ključnom sastojku porcelana), slijede crvena glina (iliti terakota), žuta glina, i na kraju ilovače koje nemaju nikakvu upotrebnu vrednost u vajarstvu i keramičarstvu.

ITALIJANSKA KERAMIKA

Grnčarstvo je kroz čitavo razdoblje antike bilo naširoko rasprostranjeno kod Starih Grka, a konkretno su se Etrurci i Italici, starosjedelačko stanovništvo priobalja na jugu Italije, ispostavili kao njihovi najbolji učenici. No, umetnošću pravljenja glaziranih dekorativnih keramičkih pločica Evropljane su „zarazili“ arapski narodi, od kojih su Italijani usvojili i tehnologiju i dezene, a paradoks je da za njeno širenje treba da zahvalimo okupaciji. Arabljani su u 8. vijeku okupirali Malu Aziju, sjever Afrike i Pirinejsko poluostrvo.

Baš tu, na prostoru današnje Španije formirali su jedan od tri kalifata – kalifat Kordoba, koji je ostao njihovo najjače uporište na Starom kontinentu čak i nakon što je moć njihove države počela da blijedi. Iz ovog perioda, konkretnije iz 9. veka, datira i najstariji očuvani primjerak glaziranih pločica, samo što se ovde radilo o pločicama sa mliječno – bijelom glazurom luksuzne izrade. Italijani su ovakvu vrstu keramike, koja im je dospjela u ruke prvi put u 13. veku, nazvali majolika pogrešno misleći da je poreklom sa ostrva Majorka, iako se ustvari radilo o persijskoj i arapskoj keramici.

 

Hidroinzenjering_and_Economic_istorija_i_razvoj_keramike_3

 

Za najveće rasadnike važila su dva gradića u pokrajini Umbrija, Deruta, u kome se danas nalazi muzej keramike, i Gubio. Gubio je svojim radom „stavio na mapu sveta“ maestro Đorđo Andreoli, tvorac polihromne majolike, čija keramika je zbog specifičnog efekta presijavanja u duginim bojama i zapanjujuće lepote postala omiljena među plemstvom, pa čak i kod samog pape. Ključni faktor za njen ovakav izgled bila je naročita dodatna glazura koja se nanosila na već glaziranu i oslikanu pločicu, i potom treće pečenje. Kako su njegove bilješke izgubljene, nikada se nije saznalo koji su sve sastojci činili originalnu recepturu, samo se zna da je sadržala srebro i bakar. Ubaciti keramiku po treći put u pećnicu bio je veoma rizičan potez, jer je sva prilika da bi se zbog previše dugog izlaganja jako visokoj temperaturi umesto zaštitnog postigao kontraefekat i pločica jednostavno pukla, a sav trud pao u vodu. To je korak na koji bi se malo ko odlučio, ali je i korak koji razlikuje majstora od keramičara.

Jedan od značajnijih proizvodnih centara bio je i grad Faenca, karakterističan po pravljenju isključivo bijelih pločica sa šarama u nijansama plave, po uzoru na kineski porcelan iz perioda dinastije Ming. Keramika se inače dekorisala na dva osnovna načina, slikanjem slobodnom rukom ili šaranjem pomoću šablona. Njihova koloritna svedenost na samo dve boje je akcenat stavila na šaru, što znači će svaka eventualna greška biti vidljiva. Stoga je ovde primenjen spolvero metod (u prevodu prašinarenje), po kom se željena šara prvo iscrta na tankom parčetu papira, potom se preko papira, izbušenog prema šablonu, posipa ugljeni prah koji ostavlja trag na pločici, koji majstor prati prilikom oslikavanja. Na ovaj način dobija se keramika izrazito prefinjenog, gotovo aristokratskog izgleda, kojoj je ta nota tokom 16. i 17. veka donela ogromnu popularnost među pripadnicima engleskog noblesa. Čitava stvar je išla dotle da je prema načinu na koji najvjernije mušterije izgovoraju naziv njenog mjesta porijekla nazvana fajans.

Prve fabrike keramičkih pločica otvorene su u prvoj polovini 19. vijeka u Engleskoj, a onda i u SAD, zemljama začetnicama industrijske revolucije. U Italiji su se još neko vrijeme opirali ovom trendu čuvajući tradicionalni način proizvodnje, ali je potražnja za keramikom ipak na kraju poslala manufakturu u istorijski arhiv. Uprkos tome što su se naknadno ukrcali na ovaj brod, Italijani su vrlo brzo uhvatili priključak i danas i dalje važe za najveće tehnološke inovatore u svetu keramike, od kojih su učili mnogi.

ŠPANSKA KERAMIKA

Od 8. vijeka Španija je, sa prekidima, bila pod osam vijekova dugom mavarskom okupacijom sve do 1492. godine, kada je došlo do ujedinjenja Aragona i Kastilje, i potom pada poslednjeg neprijateljskog bastiljona, Granade. Sve što znaju o keramici naučili su od Mavara, pa je i njihov stil, posledično, kopija arapskog, i tako će ostati sve do modernog doba. U islamu je zabranjeno prikazivanje ljudskog lika na umjetničkim djelima, što važi i za keramiku, i zato su na pločicama dominirali složeni geometrijski oblici, mozaik i cvetni motivi.

 

Hidroinzenjering_and_Economic_istorija_i_razvoj_keramike_4

 

Pločice su služile prije svega za dekoraciju vladarskih palata i džamija, i na njima od boja preovlađuje kobalt plava, tirkizna, zelena i tamno žuta. Zbog predominacije plave i njenih mnogih nijansi ove pločice su postale poznate pod nazivom azulehos (azul-plava), a neki od najlepših primjeraka krase zidine palate Alhambra u Granadi, kao i mnoge plemićke kuće širom južne Andaluzije.

Domom španske keramike mogu se smatrati gradovi Sevilja i Valensija, a o tome koliko je jak bio uticaj arapske kulture na njenu proizvodnju govori primjer uredbe Alfonsa X, kralja Leona i Kastilje iz 13.veka, po kojoj je u Sevilji samo muslimansko stanovništvo imalo dozvolu da pravi keramiku. Ipak, nije pravljenje keramike bilo vezano samo za velike gradove. Glavni rival im je gradić Talavera de la Reina u relativnoj blizini Toleda, koji se smatra čuvarom baštine kastiljanske keramike i centrom koji je postavio standarde u svijetu. Tu se u prvom redu misli na Meksiko, gdje se ručno oslikana keramika plave, zelene, suncokret žute i bijele boje uopšteno naziva talavera, kao omaž njenom porijeklu.

 

Komentari su zatvoreni!